W ostatnich latach coraz głośniej mówi się o rozwoju sztucznej inteligencji i płynących z niej korzyściach dla biznesu. Polskie małe i średnie przedsiębiorstwa (MŚP) nie pozostają w tyle – chętnie testują chatboty czy narzędzia do analizy danych, aby zoptymalizować koszty, usprawnić obsługę klientów i zwiększyć sprzedaż. Jednocześnie Unia Europejska przygotowuje się do wprowadzenia nowych przepisów, które mają uregulować kwestie związane z rozwojem i wdrażaniem AI, czyli tzw. AI Act (Akt w sprawie sztucznej inteligencji).
Dla polskich przedsiębiorców kluczowe jest jednak nie tylko to, co dzieje się w Brukseli, lecz także to, w jaki sposób przepisy zostaną przełożone na lokalne warunki prawne. Po zakończonych niedawno konsultacjach publicznych w Polsce (zorganizowanych przez Ministerstwo Cyfryzacji) powstaje projekt ustawy, która wdroży europejskie założenia do rodzimego porządku prawnego.
W poniższym artykule wyjaśnimy najważniejsze założenia AI Act w kontekście polskich realiów, omówimy wpływ nowych regulacji na funkcjonowanie MŚP oraz podpowiemy, jak się przygotować do zmian. Naszym celem jest dostarczenie informacji, które pomogą właścicielom i menedżerom małych i średnich firm w Polsce zrozumieć, na co powinni zwrócić uwagę i jak w praktyce wykorzystać sztuczną inteligencję bez obaw o kwestie prawne i organizacyjne.
Czym jest AI Act i dlaczego powstał?
AI Act to unijna inicjatywa regulacyjna, która ma na celu stworzenie spójnych ram dla rozwoju i wdrażania systemów sztucznej inteligencji. Prace nad nim trwają już od kilku lat, a punktem wyjścia była chęć zapewnienia przejrzystości oraz zapobieżenia potencjalnym nadużyciom ze strony podmiotów korzystających z AI.
- Priorytety UE: ochrona praw obywateli, etyczne wykorzystanie AI, a jednocześnie wsparcie innowacji.
- Kogo dotyczy: dostawcy rozwiązań AI, firmy je wykorzystujące oraz organy administracji publicznej, które planują wdrażać systemy oparte na uczeniu maszynowym.
Jak przygotowuje się na to polskie ustawodawstwo
W Polsce za koordynację prac nad ustawą wdrażającą AI Act odpowiada Ministerstwo Cyfryzacji.
- Obecnie zakończyły się konsultacje publiczne nad wstępnym projektem ustawy wdrażającej akt o AI
- Zgodnie z informacjami opublikowanymi na stronie rządowej (stan na moment pisania artykułu), zgłoszono wiele uwag dotyczących m.in. sposobu nadzoru nad systemami AI i wymagań dokumentacyjnych.
- Europejskie przepisy dotyczące systemów zakazanych będą obowiązywać od 2 lutego 2025 r.
- Ostateczne terminy, do których należy wprowadzić krajowe regulacje, upływają 2 sierpnia 2027 r.
Ostateczny kształt przepisów może jeszcze ulec modyfikacjom, jednak już teraz wiemy, że wdrożenie unijnego aktu będzie miało istotny wpływ na polskie firmy, w tym szczególnie na sektor MŚP.
Dlaczego AI Act ma znaczenie dla sektora MŚP w Polsce?
Polskie małe i średnie przedsiębiorstwa (zatrudniające do ok. 250 osób) stanowią większość podmiotów działających w naszej gospodarce. Dla wielu z nich kluczowymi wyzwaniami pozostają: ograniczenia budżetowe, deficyt wykwalifikowanych specjalistów IT czy brak czasu na przeprowadzenie pełnej transformacji cyfrowej. A jednak:
- Rośnie świadomość korzyści
Choć wciąż tylko niewielki odsetek polskich MŚP intensywnie korzysta z zaawansowanych narzędzi AI, zainteresowanie takimi rozwiązaniami systematycznie wzrasta. Firmy zauważają, że sztuczna inteligencja może w praktyce pomóc w rekrutacji, analizie danych czy optymalizacji procesów obsługi klienta. - Przewaga konkurencyjna
Rynek staje się coraz bardziej globalny, a polskie MŚP konkurują nie tylko z rodzimymi firmami, ale też z międzynarodowymi korporacjami. AI może stanowić czynnik wyróżniający, zwłaszcza jeśli chodzi o automatyzację rutynowych zadań i zwiększenie efektywności. - Nowe obowiązki regulacyjne
Wprowadzenie AI Act, a następnie polskiej ustawy wdrażającej, oznacza, że przedsiębiorcy, którzy planują korzystać z narzędzi sztucznej inteligencji, muszą uwzględnić dodatkowe wymogi prawne. Dotyczy to zwłaszcza obszarów, gdzie potencjalne ryzyko naruszenia praw obywatelskich i konsumenckich jest wysokie (np. selekcja kandydatów do pracy).
Główne założenia: kategoryzacja ryzyka w AI Act
Unijne regulacje przewidują podział systemów AI na cztery kategorie ryzyka: minimalnego, ograniczonego, wysokiego i niedopuszczalnego. Każda kategoria wiąże się z innymi obowiązkami dla podmiotów wdrażających i korzystających z rozwiązań sztucznej inteligencji.
- Systemy minimalnego ryzyka
- Przykład: filtry antyspamowe, które nie wpływają znacząco na prawa i wolności jednostki.
- Wymogi prawne: praktycznie żadne poza ogólną zgodnością z przepisami (np. RODO).
- Systemy ograniczonego ryzyka
- Przykład: chatbot w e-commerce udzielający informacji o produktach.
- Główne wymogi: obowiązek poinformowania użytkownika, że rozmawia z botem, ogólna transparentność działania.
- Systemy wysokiego ryzyka
- Przykład: narzędzia do rekrutacji wspomagane AI, systemy decydujące o przyznaniu kredytu.
- Konsekwencje: konieczność przeprowadzenia oceny zgodności, wdrożenie ścisłych mechanizmów kontroli i raportowania.
- Systemy niedopuszczalne
- Przykład: masowe systemy biometrycznej inwigilacji społeczeństwa.
- Zakaz używania na terytorium UE.
Dla polskich MŚP najbardziej relewantne będą kategorie ograniczonego i wysokiego ryzyka, ponieważ wiele popularnych rozwiązań (np. automatyzacja procesów HR, księgowości czy analizy sprzedażowe) może wejść w te kategorie.
Polski projekt ustawy wdrażającej AI Act: co warto wiedzieć już teraz
Polskie prawo ma za zadanie przełożyć unijne wytyczne na lokalny grunt. Z informacji udostępnianych przez Ministerstwo Cyfryzacji wiemy, że trwają prace nad projektem ustawy, który określi m.in.:
- Organ nadzoru
Najprawdopodobniej wyznaczony zostanie krajowy organ odpowiedzialny za nadzór nad wdrożeniem przepisów – wstępnie mówi się o roli Urzędu Komunikacji Elektronicznej (UKE) lub innego dedykowanego organu. Będzie on odpowiedzialny za egzekwowanie ustawy, rozpatrywanie skarg i nakładanie ewentualnych kar. - Procedury dokumentacyjne i kontrolne
Firmy wdrażające rozwiązania AI o wysokim ryzyku będą musiały udokumentować proces projektowania i szkolenia algorytmów. Możliwe, że polska ustawa rozwinie szczegółowe wytyczne co do tego, jak należy raportować ewentualne incydenty czy błędy systemu. - Współpraca z innymi organami
Ponieważ w niektórych przypadkach narzędzia AI będą przetwarzać dane osobowe (np. w kontekście RODO), projektowana ustawa najpewniej ureguluje również zasady współpracy z Urzędem Ochrony Danych Osobowych (UODO). - Kary administracyjne
W zależności od tego, do której kategorii ryzyka będzie należał dany system, przedsiębiorcom grozić mogą kary za nieprzestrzeganie regulacji. Chodzi tu głównie o sytuacje, w których firma nie dopełni obowiązku oceny ryzyka albo nie będzie spełniać standardów dotyczących transparentności.
Warto podkreślić, że projekt ustawy nie jest jeszcze w finalnej wersji, więc nie wszystkie zapisy są przesądzone. Niemniej przedsiębiorcy już teraz powinni obserwować komunikaty Ministerstwa Cyfryzacji i rozważyć, czy ich obecne lub planowane wdrożenia AI będą wymagały dodatkowych przygotowań.
Kluczowe wyzwania dla polskich MŚP
Dla wielu małych i średnich firm wdrożenie przepisów AI Act oraz ich polskiej wersji rodzi szereg pytań i obaw:
- Brak czasu i zasobów
Wdrożenie nowych technologii – zwłaszcza tych podlegających restrykcyjnym regulacjom – wymaga odpowiedniego planowania, szkoleń i wsparcia prawnego. - Koszty dostosowania
Niektóre sektory (np. finanse, doradztwo prawne, HR) będą bardziej narażone na konieczność przeprowadzenia audytów czy zatrudnienia dodatkowych ekspertów. Niewielkie firmy mogą obawiać się, że koszty te przewyższą potencjalne zyski. - Obawa przed naruszeniem prywatności
Firmy gromadzące i przetwarzające dane klientów czy pracowników muszą pamiętać o RODO. Sztuczna inteligencja dodatkowo komplikuje sytuację, bo model AI może „uczyć się” na danych wrażliwych. - Niska świadomość
Nie wszyscy przedsiębiorcy rozumieją, czym tak naprawdę jest AI oraz jakie korzyści może przynieść. Brak tej wiedzy może prowadzić do błędnych decyzji inwestycyjnych lub nieprawidłowego wdrożenia, co z kolei grozi karami administracyjnymi.
Jak się przygotować? Praktyczne wskazówki
Choć nie znamy jeszcze wszystkich szczegółów polskiej ustawy wdrażającej AI Act, już teraz warto podjąć kroki, które pozwolą przedsiębiorstwu szybko i sprawnie dostosować się do nowych przepisów.
Audyt obecnych procesów
Przeanalizuj, w jakich obszarach firma wykorzystuje lub planuje wykorzystać AI:
- Czy są to proste chatboty (kategoria ograniczonego ryzyka)?
- Czy może algorytmy wspierające rekrutację lub przyznawanie kredytów (wysokie ryzyko)?
Dzięki temu będziesz wiedzieć, jakich procedur i dokumentacji możesz potrzebować w przyszłości.
Wdrożenie dobrych praktyk w zakresie ochrony danych
- Sprawdź, czy Twoja firma przestrzega przepisów RODO i ma procedury raportowania wycieków danych.
- Zadbaj o odpowiednie zabezpieczenia systemów IT oraz przejrzystą politykę prywatności.
Zgodność z RODO będzie kluczowa także przy ocenie zgodności z AI Act, zwłaszcza w kategoriach wysokiego ryzyka.
Dokumentacja i transparentność
- Przygotuj się na konieczność tworzenia raportów z działania algorytmów (logi, informacje o źródłach danych, mechanizmach uczenia).
- Zadbaj o jasną komunikację z odbiorcami: informuj użytkowników, że wchodzą w interakcję z narzędziem AI.
To ważne zarówno z perspektywy budowania zaufania klientów, jak i przyszłych wymogów prawnych.
Ewentualna potrzeba certyfikacji
Choć finalne zapisy nadal są dyskutowane, przedsiębiorcy korzystający z systemów zaliczanych do kategorii „wysokiego ryzyka” mogą być zobowiązani do przeprowadzenia oceny zgodności (conformity assessment). Zastanów się, czy Twoje rozwiązania mogą być tego typu i poszukaj informacji o planowanej procedurze.
Śledzenie stanu prac legislacyjnych
- Odwiedzaj stronę gov.pl/web/cyfryzacja, gdzie publikowane są komunikaty o postępach prac.
- Obserwuj publikacje branżowe i media, które omawiają nowe prawo.
- W razie wątpliwości skonsultuj się z ekspertami, którzy mają bieżące informacje na temat zmian w prawie i praktyk rynkowych.
Przykłady zastosowania AI w polskich firmach
Aby lepiej zrozumieć, jakie realne korzyści i wyzwania wiążą się z wdrożeniem sztucznej inteligencji, warto przyjrzeć się kilku przykładom z polskiego rynku:
- Chatbot w branży e-commerce
- Zastosowanie: odpowiadanie na pytania o dostępność produktu, przetwarzanie zwrotów, rekomendacje zakupowe.
- Korzyści: zmniejszenie obciążenia działu obsługi klienta, szybsza reakcja na zapytania.
- Wyzwanie: trzeba zadbać o informowanie klientów, że rozmawiają z botem (transparentność).
- System rekrutacyjny w firmach HR
- Zastosowanie: wstępna selekcja kandydatów, analiza CV pod kątem zgodności z wymaganiami.
- Korzyści: oszczędność czasu, lepsze dopasowanie profilu kandydata do potrzeb firmy.
- Wyzwanie: konieczność unikania dyskryminacji i spełnienia standardów dotyczących AI o wysokim ryzyku.
- Analiza dokumentów w kancelariach prawnych
- Zastosowanie: automatyczne przeszukiwanie akt, porównywanie wzorów umów, tworzenie zestawień precedensów.
- Korzyści: skrócenie czasu analiz, zwiększenie produktywności prawników.
- Wyzwanie: szczególna ochrona danych klientów, konieczność zapewnienia zgodności z wymogami etyki zawodowej i RODO.
- Automatyzacja procesów finansowych
- Zastosowanie: narzędzia AI do oceny zdolności kredytowej lub wykrywania nadużyć finansowych.
- Korzyści: szybka analiza dużych wolumenów danych, zmniejszenie ryzyka błędnych decyzji.
- Wyzwanie: systemy tego typu mogą zostać uznane za „wysokiego ryzyka” i wymagać specjalnych certyfikacji.
Przegląd dostępnych narzędzi: no-code/low-code w służbie polskich MŚP
Nie każdy polski przedsiębiorca dysponuje rozbudowanym działem IT, który mógłby projektować i wdrażać zaawansowane algorytmy. Na szczęście rośnie popularność platform no-code/low-code, które umożliwiają tworzenie prostych aplikacji i automatyzowanie procesów nawet osobom bez umiejętności programistycznych.
- Make, Zapier, Power Automate: narzędzia do łączenia różnych systemów i automatyzowania przepływów pracy (np. wysyłanie maili po złożeniu zamówienia).
- Airtable, Notion: rozwiązania do przechowywania i przetwarzania danych, które można wykorzystać do prostych analiz z wykorzystaniem AI.
- Asystent AI, ChatGPT API: integracje pozwalające na automatyczne tworzenie transkrypcji, streszczeń spotkań czy generowanie pomysłów marketingowych.
Dla polskich MŚP korzystanie z no-code/low-code to często pierwszy krok w stronę cyfryzacji i automatyzacji, zwłaszcza że koszty subskrypcji takich narzędzi są znacznie niższe niż budowa własnych rozwiązań od zera. Warto jednak pamiętać o nadchodzących regulacjach i upewnić się, że tego typu platformy przetwarzają dane w sposób zgodny z prawem.
Podsumowanie i następne kroki
Unia Europejska, wprowadzając AI Act, stawia na etyczny i odpowiedzialny rozwój sztucznej inteligencji. W Polsce prace legislacyjne nad ustawą wdrażającą te regulacje są w toku, a kluczowe uwagi zostały zebrane podczas niedawno zakończonych konsultacji publicznych. Dla małych i średnich przedsiębiorstw to sygnał, że nadchodzące przepisy będą miały realny wpływ na sposób, w jaki korzystają z narzędzi AI.
Najważniejsze wnioski:
- AI Act przewiduje kategoryzację systemów AI według poziomu ryzyka, co niesie ze sobą określone obowiązki (dokumentacja, oceny zgodności, transparentność).
- Polskie prace legislacyjne skupiają się m.in. na wyborze organu nadzorczego, doprecyzowaniu obowiązków dokumentacyjnych i nałożeniu kar administracyjnych.
- Firmy powinny już teraz przeanalizować, w jakich obszarach wykorzystują AI, by móc dostosować się do nadchodzących przepisów (zwłaszcza jeśli operują w branży o podwyższonym ryzyku).
- Warto zadbać o rzetelne procedury ochrony danych, transparentność w komunikacji z klientami i dokumentowanie procesów związanych z uczeniem maszynowym.
- Dla polskich przedsiębiorstw, które dopiero zaczynają przygodę z AI, interesującą opcją mogą być narzędzia no-code/low-code, pozwalające na szybkie prototypowanie rozwiązań.
Choć wprowadzenie nowych regulacji może wydawać się dodatkowym obciążeniem, warto je potraktować jako okazję do upewnienia się, że firma działa w sposób odpowiedzialny i nowoczesny. Przestrzeganie standardów etycznych oraz dbałość o prywatność i bezpieczeństwo danych klientów może przełożyć się na większe zaufanie do marki i przewagę konkurencyjną.
Krótka wzmianka o nas: Jesteśmy velocity.expert, agencją doradczą specjalizującą się w automatyzacji i wdrożeniach rozwiązań AI w polskich firmach. Jeśli potrzebujesz profesjonalnego wsparcia, chętnie pomożemy w analizie procesów, doborze odpowiednich narzędzi i dostosowaniu się do obowiązujących regulacji.
Autor: Zespół velocity.expert
Źródła:
- Ministerstwo Cyfryzacji – Zakończenie konsultacji projektu ustawy wdrażającej akt o AI
- PARP – raporty i statystyki nt. cyfryzacji polskich firm
- Różne publikacje branżowe i bazy wiedzy firm technologicznych (m.in. Zapier, Make, Airtable)
(Tekst zgodny z aktualnym stanem prawnym i wiedzą dostępną w momencie publikacji. Sytuacja legislacyjna może ulegać zmianom.)
